تاکنون چند نوع «انسان» بر روی زمین زندگی کرده‌اند؟

در ۴۰ هزار سال گذشته، «ما» یعنی «انسان خردمند»، تنها گونه باقی‌مانده از گروهی بزرگ و متنوع از انسان‌ها بوده‌ایم؛ گروهی که حدود ۳۰۰ هزار سال پیش دست‌کم ۹ گونه انسان را دربر می‌گرفت. اگر بیشتر به گذشته بازگردیم، با گونه‌های انسانی بیشتری روبه‌رو می‌شویم که مسیرهای تکاملی متفاوتی را طی کردند و گروه‌هایی را به وجود آوردند که با وجود شباهت‌های فراوان، با انسان امروزی تفاوت‌هایی نیز داشتند. 

به گزارش فرادید، با توجه به اهمیتی که انسان برای تاریخ تکامل خود قائل است، شاید تصور کنیم اطلاعات زیادی درباره گذشته تکاملی خود داریم. این تصور تا حدی درست است، اما در واقع دانش ما درباره تاریخ تکامل بسیاری از جانوران دیگر، از دانشمان درباره تکامل خودمان بیشتر است. 

در دوران پیشاتاریخ چند گونه انسانی زندگی می‌کردند؟ 

مطالعه درباره خاستگاه تکاملی انسان از اواسط قرن نوزدهم آغاز شد و از آن زمان تاکنون دانشمندان توانسته‌اند تصویری کلی از شجره‌نامه تکاملی انسان ترسیم کنند. 

با این حال، درباره تعداد دقیق گونه‌های انسانی تشکیل‌دهنده این شجره‌نامه اتفاق‌نظر وجود ندارد. کشف فسیل‌های جدید همچنان در حال تغییر این تصویر است و از سوی دیگر، تعریف واحد و کاملاً مشخصی برای مفهوم «انسان» وجود ندارد. 

اگر انسان را به اعضای سرده هومو محدود کنیم، در حال حاضر ۱۶ گونه شناخته‌شده در این گروه قرار می‌گیرند. البته این رقم را باید برآوردی نسبتاً گسترده دانست، زیرا در میان این گونه‌ها مواردی وجود دارند که ممکن است تنها بر اساس تعداد بسیار محدودی فسیل شناخته شده باشند، طبقه‌بندی آن‌ها هنوز قطعی نباشد یا حتی در نهایت مشخص شود که گونه مستقلی نیستند و باید به‌عنوان هم‌نام یا مترادف یک گونه معتبر در نظر گرفته شوند. 

آشناترین گونه سرده هومو، بدون تردید انسان خردمند است؛ اما در کنار آن گونه‌هایی مانند نئاندرتال‌ها، انسان هایدلبرگی، انسان راست‌قامت و انسان ماهر نیز قرار دارند. 

دنیسوواها نیز بسیار شناخته‌شده‌اند، هرچند بسیاری از دانشمندان هنوز آن‌ها را یک جمعیت یا گروه می‌دانند، نه یک گونه مستقل. این وضعیت ممکن است به‌زودی تغییر کند، زیرا برخی فسیل‌هایی که پیش‌تر به گونه‌های دیگر نسبت داده می‌شدند، اکنون به دنیسوواها نسبت داده می‌شوند. 

اگر تعریف انسان را باز هم گسترده‌تر کنیم و تمام انسان‌تبارانی را که پس از جدایی نیای مشترک ما از شامپانزه‌ها و بونوبوها تکامل یافتند، در نظر بگیریم، ممکن است در مجموع حدود ۳۰ گونه انسانی در دوران پیشاتاریخ زندگی کرده باشند. نیای مشترک انسان، شامپانزه و بونوبو حدود ۶٫۵ میلیون سال پیش زندگی می‌کرد. 

نخستین گونه انسان چه بود؟ 

پاسخ این پرسش نیز به تعریف ما از «انسان» بستگی دارد. اگر انسان را اعضای سرده هومو بدانیم، «انسان ماهر» نخستین گونه انسانی محسوب می‌شود. این انسان‌تباران که بدن‌هایی پوشیده از مو داشتند و در محیط‌های جنگلی زندگی می‌کردند، حدود ۲٫۳ میلیون سال پیش ظاهر شدند و نخستین اعضای تبار ما بودند که به‌طور قطعی از ابزارهای سنگی استفاده کردند و آن‌ها را ساختند. 

اما اگر تعریف انسان را گسترده‌تر کنیم، تعیین نخستین گونه انسانی بسیار دشوارتر می‌شود. «ساحلانتروپوس چادنسیس» (ساحل‌مردم چادی) که حدود ۷ میلیون سال قدمت دارد، یکی از مدعیان این عنوان است؛ با این حال، این احتمال مطرح شده که این گونه در واقع یکی از نیاکان اولیه گوریل‌ها بوده باشد، نه انسان‌ها. 

در چنین شرایطی، این عنوان ممکن است به یکی دیگر از انسان‌تباران اولیه، یعنی اورورین توگنِنسیس، با قدمتی حدود ۶ میلیون سال، برسد. گزینه دیگر آردی‌پیتکوس است؛ گروهی از انسان‌تباران که نخستین نشانه‌های قطعی از زندگی دوپا را نشان می‌دهند. 

آردی‌پیتکوس بین حدود ۵٫۸ تا ۴٫۳ میلیون سال پیش زندگی می‌کرد و دست‌کم دو گونه شناخته‌شده، یعنی آردی‌پیتکوس کادابا و آردی‌پیتکوس رامیدوس، در این گروه قرار دارند.