چه برآوردی از خسارات قطعی اینترنت داریم؟

روز گذشته در حالی رسانه‌ها خبر از امکان جستجوی هموطنان در جستجوگر گوگل دادند که قطعی اینترنت جهانی در کشور، به زودی به روز پنجاهم می‌رسد. 

به گزارش عصرایران، در پی حمله آمریکا و رژیم اسرائیل به میهن و بروز شرایط جنگی، ارتباط اینترنتی کشور با شبکه جهانی قریب ۵۰ روز متوالی به طور کامل قطع گردیده است. در این بازه زمانی، تنها برخی سرویس‌ها و پایگاه‌های اطلاعاتی داخلی در دسترس بوده‌اند. این گزارش به بررسی تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم این قطعی بر عملکرد و سلامت کسب‌وکارها می‌پردازد. 

اما چرا دیروز حتی خبر باز شدن نیم بند گوگل برای بسیاری از کاربران خوشایند بود؟ هم از این رو که آن را نشانه اتصال تدریجی به اینترنت تلقی کردند و هم از آنجا که قطعی‌های این مدت، آن قدر به آن‌ها آسیب زده که از یک دریچه کوچک هم استقبال می‌کنند. اما قطعی اینترنت جهانی به چه حوزه‌هایی در کسب و کارها آسیب زده است؟ در اینجا این موارد جداگانه برشمرده شده است: 

۱. ارتباط با مشتریان خارجی

قطع اینترنت بین‌الملل، دسترسی به کانال‌های ارتباطی با مشتریان، شرکا و ذینفعان خارجی را به کلی مسدود ساخته و پیامدها و دردسرهای زیر را برای فعالان اقتصادی ایجاد کرده است: 

عدم امکان پاسخ‌گویی به استعلام‌ها، سفارش‌ها و پشتیبانی مشتریان بین‌المللی

اختلال کامل در فرایند مذاکره، عقد قرارداد و تمدید قراردادهای در جریان

از دست رفتن اعتماد و وفاداری مشتریان خارجی به دلیل‌عدم دسترسی و سکوت ارتباطی

آسیب به برند و وجهه حرفه‌ای در سطح بین‌المللی

نتیجه این مشکلات در برخی کسب و کارها، جدایی مشتریان از سرویس دهنده ایرانی و انتقال به سمت رقبای غیرایرانی بوده است. بنابر برآورد اولیه، بخش قابل توجهی از درآمد ارزی مورد انتظار در این دوره محقق نشده و پیگیری مجدد این مشتریان پس از برقراری ارتباط، مستلزم هزینه و زمان قابل ملاحظه‌ای خواهد بود. 

۲. پرداخت‌ها و تراکنش‌های مالی

یکی از حساس‌ترین حوزه‌های آسیب‌دیده، سیستم مالی و تراکنش‌های بین‌المللی است. قطع کامل اینترنت موجب توقف جریان وجوه و اختلال در مدیریت مالی کسب‌وکار، گردیده و آسیب‌های زیر را در پی داشته است: 

توقف کامل پرداخت‌های ارزی به تامین‌کنندگان خارجی و تعهدات مالی بین‌المللی‌عدم امکان دریافت وجه از مشتریان خارجی از طریق درگاه‌های بین‌المللی

انباشت تأخیر در تسویه فاکتورها و احتمال جریمه دیرکرد بر اساس مفاد قراردادی

بلوکه شدن منابع مالی در حساب‌های بین‌المللی بدون امکان مدیریت یا انتقال

اختلال در پیگیری وضعیت حواله‌ها و سوابق مالی

این شرایط علاوه بر خسارات مستقیم مالی، ریسک اعتباری کسب و کار را نزد شرکای تجاری خارجی افزایش داده است. 

۳. دسترسی به ابزارها و نرم‌افزارها

اکثر ابزارها، پلتفرم‌ها و سرویس‌های نرم‌افزاری مورد استفاده کسب‌وکار، مبتنی بر اینترنت بین‌الملل هستند. این وابستگی در شرایط قطعی به اختلال گسترده‌ای در عملیات روزانه منجر و باعث زیان‌های زیر شده است: 

از دسترس خارج شدن سرویس‌های ابری (CRM، ERP، مدیریت پروژه، حسابداری ابری، سرورهای ابری، دسترسی به گوگل و سرویس‌های مرتبط به گوگل و بسیاری دیگر…) 

توقف ابزارهای ارتباطی مانند ایمیل‌های سازمانی، پلتفرم‌های همکاری تیمی و تله‌کنفرانس‌عدم امکان دریافت به‌روزرسانی‌های امنیتی و وصله‌های نرم‌افزاری

اختلال در سرویس‌های ذخیره‌سازی ابری و بکاپ‌گیری

ناتوانی در استفاده از ابزارهای توسعه، تست و استقرار نرم‌افزار

قطع اتصال دیتاسنترها وعدم بروزرسانی هسته نرم افزارها و وصله‌های امنیتی سرورها و سوئیچ‌ها

در این شرایط سخت، نیروهای تخصصی ناچار به استفاده از روش‌های جایگزین ناکارآمد و دستی بوده‌اند که علاوه بر کاهش بهره‌وری، احتمال خطا را نیز افزایش داده است. 

۴. تامین‌کنندگان و زنجیره تامین

قطع ارتباط بین‌المللی، هماهنگی با تامین‌کنندگان خارجی و مدیریت زنجیره تامین را با چالش‌های جدی مواجه ساخته و اختلالاتی از این دست را به همراه داشته است: 

توقف سفارش‌گذاری برای مواد اولیه، قطعات و خدمات از منابع خارجی‌عدم امکان پیگیری وضعیت محموله‌های در راه و هماهنگی با شرکت‌های حمل‌ونقل

خطر تعلیق یا فسخ قراردادهای تامین توسط طرف‌های خارجی به دلیل‌عدم پاسخ‌گویی

اختلال در دریافت مستندات گمرکی، گواهینامه‌ها و مدارک مورد نیاز

افزایش هزینه‌ها به دلیل انتخاب مسیرهای جایگزین یا تامین اضطراری

این وضعیت موجب ایجاد شکاف در موجودی انبار، تأخیر در تولید یا ارائه خدمات و نهایتاً آسیب به توانایی رقابتی کسب‌وکارها گردیده است. 

چه برآوردی از خسارات قطعی اینترنت داریم؟ 

اما اختلالات گفته شده، چه میزان خسارت و زیان به بار آورده است؟ با توجه به مجموع آسیب‌های وارده در حوزه‌های چهارگانه فوق، خسارات کلی کسب‌وکار را می‌توان در دو دسته طبقه‌بندی نمود. 

اول، خسارات مستقیم و قابل اندازه‌گیری شامل درآمدهای ارزی از دست رفته یا به تأخیر افتاده، جریمه‌های قراردادی ناشی ازعدم ایفای به موقع تعهدات، هزینه‌های جایگزینی ابزارها و روش‌های اضطراری و هدررفت منابع انسانی به دلیل فرایندهای دستی

علاوه بر این می‌توان خسارات غیرمستقیم و بلندمدت را این گونه برشمرد: 

آسیب به اعتبار و سرمایه اجتماعی نزد شرکای خارجی

از دست رفتن فرصت‌های تجاری در بازارهای رقابتی

کاهش روحیه و انگیزه کارکنان در شرایط ابهام

هزینه بازسازی روابط تجاری پس از رفع بحران

با توجه به ماهیت گسترده و چندوجهی خسارات ناشی از قطع اینترنت بین‌الملل، ارائه یک رقم دقیق در این مرحله امکان‌پذیر نیست. با این حال، بر اساس میانگین عملکرد ماه‌های قبل و برآورد اثرات مستقیم، می‌توان با کمک اعداد زیر، تخمینی اولیه از خسارات داشت: 

خسارت روزانه: طبق اعلام وزیر ارتباطات، قطع کامل اینترنت روزانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان به هسته اقتصاد دیجیتال و نزدیک به ۵ هزار میلیارد تومان به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد می‌کند. 

اقتصاد دیجیتال: به گفته ستار هاشمی، اشتغال مستقیم و غیرمستقیم حدود ۱۰ میلیون نفر در حوزه اقتصاد دیجیتال است. تاب‌آوری کسب‌وکارهای آنلاین به طور متوسط تنها ۲۰ روز است و پس از آن، موج برخی ورشکستگی‌ها غیرقابل بازگشت خواهد بود. 

سقوط شاخص‌ها: در بحران اخیر، بورس تهران با ریزش شدیدی مواجه شد و اعتماد سرمایه‌گذار به دلیل‌عدم شفافیت اطلاعاتی به پایین‌ترین سطح تاریخی خود رسید. 

این زیانهای مستقیم، غیر از خسارات غیرمستقیم نظیر آسیب به برند و از دست رفتن فرصت‌های تجاری آینده است که به طور کامل قابل احصا نیست و اعداد آن باید توسط کارشناسان محاسبه گردد. 

فعالان اقتصادی در ایام قطعی برای اتصال به اینترنت بین‌الملل چه کردند؟ 

اهالی کسب و کارها در طول دوره قطعی، تلاشهای زیادی برای رهایی از آسیب کردند و مجموعه‌ای از راهکارهای فنی و ارتباطی را برای برقراری ارتباط با شبکه جهانی دنبال کردند. در ادامه خلاصه این تلاش‌ها و میزان اثربخشی هریک ارائه می‌گردد: 

الف) VPN و ابزارهای دور زدن فیلتر

اکثر VPNهای تجاری معروف به دلیل بلاک شدن پروتکل‌های استاندارد، غیرفعال شدند (اثربخشی: بسیار محدود)، پروتکل‌های مقاوم در برابر سانسور (Shadowsocks، V۲Ray، VLESS) آزمایش شد، اما اتصالشان ناپایدار و متناوب بود. (اثربخشی: جزئی) 

استفاده از Tor Browser هم سرعت بسیار پایین و فاقد کارایی برای اهداف تجاری داشت و اثربخشی آن ضعیف بود. 

ب) ماهواره و استارلینک

استفاده از Starlink به دلیل محدودیت‌های قانونی و مسدود بودن سیگنال در شرایط جنگی، امکان‌پذیر نبود و اینترنت ماهواره‌ای سنتی (VSAT) هم سرعت بسیار پایین و هزینه بالا داشت و تنها برای ارسال ایمیل‌های اضطراری قابل استفاده بود

تاثیرات مخرب قطعی اینترنت

فقدان ظرفیت ذخیره‌سازی (Big Data): بر اساس تئوری کاستلز، کنترل جریان داده بدون داشتن زیرساخت‌های عظیم ابری (مانند آنچه چین با علی‌بابا و تنسنت دارد) غیرممکن است. ایران فاقد «دریاچه داده» (Data Lake) ملی برای ذخیره و بازپردازش ترافیک جهانی است. وقتی اینترنت قطع می‌شود، صف‌های داده در روترهای مرزی پر شده و بسته‌ها (Packets) از دست می‌روند. 

اختلال در امنیت و گواهینامه‌ها: بسیاری از زیرساخت‌های حیاتی (بانک‌ها، بیمارستان‌ها و حتی نیروگاه‌ها) برای به‌روزرسانی آنتی‌ویروس‌ها و تمدید گواهینامه‌های امنیتی (SSL) به سرورهای جهانی وابسته‌اند. قطع بیش از دو هفته، باعث ابطال این گواهینامه‌ها شده و سیستم‌های داخلی را حتی در شبکه ملی (اینترانت) در برابر حملات سایبری بی‌دفاع می‌کند. 

سونامی اقتصادی و معیشتی

طبق آمارهای سال ۲۰۲۶، قطع اینترنت دیگر فقط مشکل «اینستاگرام» نیست؛ بلکه آسیب به شاهرگ اقتصاد کلان است: فاجعه در حوزه وب‌سایت‌ها، سئو و مارکتینگ. قطع اینترنت بین‌الملل، عملاً حکم «مرگ تدریجی» برای دارایی‌های دیجیتال را دارد و عوارض زیر را به دنبال دارد: 

نابودی سئو (SEO): وقتی ربات‌های گوگل نتوانند به سایت‌های ایرانی دسترسی پیدا کنند، این سایت‌ها از نتایج جستجو حذف می‌شوند. بازگشت به رتبه‌های قبلی پس از وصل مجدد اینترنت، ماه‌ها زمان و هزینه‌های گزاف می‌طلبد. 

دیجیتال مارکتینگ: کمپین‌های تبلیغاتی، سیستم‌های آنالیز (مانند Google Analytics) و ابزارهای ارتباط با مشتری (CRM) که مبتنی بر فضای ابری هستند، از کار می‌افتند. 

داده‌های گمشده: بسیاری از کسب‌وکارها که از سرویس‌های خارجی برای پشتیبان‌گیری (Backup) استفاده می‌کردند، در این مدت با خطر از دست رفتن دائمی داده‌های مشتریان خود روبرو هستند. 

مخاطرات استراتژیک و اجتماعی

کاتالیزور استارلینک: برخلاف سال‌های گذشته، در سال ۲۰۲۶ قطع اینترنت بین‌الملل لزوماً به معنای قطع دسترسی به اطلاعات نیست، بلکه باعث هجوم همگانی به سمت اینترنت ماهواره‌ای می‌شود. این یعنی حاکمیت «نظارت و حاکمیت» خود بر فضای مجازی را به طور کامل از دست می‌دهد. 

انزوای علمی و آموزشی: قطع دسترسی به دیتابیس‌های علمی و پلتفرم‌های آموزشی، باعث توقف چرخه پژوهش در دانشگاه‌ها شده و خسارت غیرقابل جبرانی به سرمایه انسانی کشور می‌زند. 

اینترنت در سال ۲۰۲۶ دیگر یک کالای لوکس یا ابزار رسانه‌ای نیست، بلکه سیستم‌عامل اقتصاد و امنیت ملی است. اصرار بر قطع آن، فرسایش عمدی زیرساخت‌هایی است که با هزینه‌های گزاف ملی ساخته شده‌اند. طبق نظر کاستلز، تلاش برای مسدودسازی بدون زیرساخت بیگ‌دتا، تنها به خودزنی اقتصادی و خروج کامل مدیریت فضای مجازی از دست دولت منجر خواهد شد.