روزگار ناملایم ماهیگیران اسپندان

«آقا‌بزرگ» تا کمر در رودخانه است، با لباس‌های سر‌تا‌پا مشکی و دستکش‌های کهنه‌ای که از روی مچ تا ساعد با کلاف سیاه بافته شده است. لبه تور را محکم چنگ زده و بی‌حرکت ایستاده است. آسمان سرتا‌سر ابر سیاه کشیده و هوهوی باد در برگ درختان بلند سپیدار می‌پیچد.

به گزارش شرق، حشرات از جایی که معلوم نیست کجاست، بدون مکث آواز می‌خوانند و صدای پارس سگ‌های آبادی اسپندان از دوردست شنیده می‌شود. ماهیگیرها کنار رودخانه چای آتشی می‌نوشند؛ تجن از رشته‌کوه‌های البرز به خاک سبز روستای اسپندان مازندران می‌آید و نه‌فقط آب، بلکه نان ۸۰۰ خانواده در بالادست و پایین‌دست روستاست. اما قصه ماهیگیرها و تولیدکنندگان آبزیان، از تولیدکنندگان کوچک روستایی تا سرمایه‌گذاران بزرگ، کم‌و‌بیش شبیه هم است؛ تولیدکنندگانی که زیر فشار مقررات زائد کسب‌و‌کار و فضای ناامن سرمایه‌گذاری، آخرین دارایی‌های خود را می‌بازند.

روزگار سخت ماهیگیران اسپندان

‌آقا‌بزرگ که علامت می‌دهد، ماهیگیرها به سمت آب هجوم می‌برند. تور را با هیاهو بالا می‌کشند. ماهی‌های آزاد و کپور سر‌گنده با جثه‌های درشت تقلا می‌کنند و آب با شتاب به سر و صورت ماهیگیرها می‌پاشد. چند ماهی از تور در‌می‌روند و آقا‌بزرگ بچه‌ماهی‌ها و لاکپشت‌های سبز را از تور می‌کند و دوباره به آب می‌اندازد. هر تور را که بالا می‌کشند، ۲۰ تا ۲۲ تن ماهی می‌دهد. ماهی‌ها را در سبدهای پلاستیکی می‌ریزند و روی باسکول می‌گذارند. سبدهای پلاستیکی را لابه‌لای بلوک‌های یخی که در قسمت بار نیسان آبی قطار کرده‌اند، جای می‌دهند. دقت می‌کنند فلس ماهی‌ها آسیب نبیند؛ چون گویا مشتری‌ها روی این موضوع حساس هستند.

زندگی ماهیگیران روستای اسپندان سخت می‌گذرد؛ آقا‌بزرگ شب‌ها از درد روماتیسم و استخوان‌درد نمی‌تواند بخوابد و آقا وحید سیاتیک دارد؛ خودش می‌گوید بس که جعبه‌های بزرگ و سنگین ماهی را جابه‌جا می‌کند، کمر برایش نمانده است.

ماهیگیران مستأجران آب‌بندها هستند و بر‌اساس اعلام تعاونی شرق و آبزی‌پروران گرمابی استان مازندران، ماهیگیران مازندرانی سالانه چیزی بالغ بر ۸۴۰ میلیارد تومان اجاره برای آب‌بندان‌ها به دهیاری‌ها می‌پردازند که برای عمران و آبادانی روستاها هزینه می‌شود.

ماهیگیران می‌گویند برای اجاره و لایروبی آب‌بندان‌ها و خرید قایق‌ها گاهی خانه و اتومبیلشان را فروخته‌اند یا وام گرفته‌اند و تا خرخره مقروض شده‌اند. وقتی آقا رضا از تنگدستی ماهیگیران حرف می‌زند، دهان بی‌دندانش نمایان می‌شود؛ آن‌هم زمانی که تنها ۳۵ سال ‌دارد. قایق‌های صیادی ماهیگیران سال‌هاست که سهمیه سوخت نمی‌گیرند و آنها بنزین را با نرخ آزاد می‌خرند.

ماهیگیران می‌گویند ‌برای پرورش پلانکتون‌ها و غذای طبیعی ماهی‌ها نیاز به کودریزی در آب است. اما قیمت کود امسال سر به فلک گذاشته است و وزارت کشاورزی به ماهیگیرها چندان اهمیتی نمی‌دهد. آنها می‌گویند وقتی حرف از یارانه و حمایت می‌شود، وزارت کشاورزی بیشتر خود را متولی کشاورز و دامدار می‌بیند و ماهیگیرها جایی در تصمیمات کلان ندارند.

درآمد ۱۶ هزار میلیارد تومانی آبزی‌‌پروران برای مازندران

‌صفدر نوازنده، مدیرعامل تعاونی شرق و آبزی‌پروران گرمابی استان مازندران، درباره سنت کهنه ماهیگیری در منطقه توضیح می‌دهد و می‌گوید: مردم منطقه بخشی از آب رودخانه را با آب‌بندان‌ها محصور می‌کنند تا به دریا نریزد و شور شود. آنها با این آب کشاورزی می‌کنند یا ماهی پرورش می‌دهند.

به گفته نوازنده، «در استان مازندران حدود ۱۷ هزار هکتار آب‌بندان وجود دارد که اگر میانگین سه‌متری عمق آنها را در نظر بگیریم، بالغ بر ۴۵ میلیون مترمکعب آب‌ در این آب‌بندان‌ها ذخیره‌سازی می‌شود؛ آبی که در فصل غیرزراعی وارد آب‌بندان‌ها شده و به‌جای ورود مستقیم به دریا، برای بخش زراعت نگهداری می‌شود و در سال زراعی برای تأمین آب زمین‌های شالی‌کاری مورد استفاده قرار می‌گیرد. از مجموع ۱۷ هزار هکتار آب‌بندان، حدود ۱۲ هزار هکتار آن در حال تولید و پرورش ماهی است و بر‌اساس آمار شیلات حدود ۸۵ درصد تولید آبزیان مازندران در آب‌بندان‌‌هاست».‌‌

نوازنده می‌گوید: «مازندران در زمینه آبزی‌پروری و به‌ویژه پرورش ماهیان خاویاری در مقاطعی سرآمد ایران بوده و درآمد صادرات خاویار ایران در سال‌هایی بیش از درآمد نفت بوده است. اما از آنجا که دریاچه بسته مازندران محدودیت‌های زیادی از نظر ذخایر آبزی و صیادی دارد، پرورش ماهی در آب‌بندان‌ها و استخرهای پرورش ماهی رایج شد و از سال ۱۳۶۲ سازمان شیلات به صورت رایگان در آب‌بندان‌ها بچه‌ماهی رهاسازی کرد و حالا آب‌بندان‌ها به‌عنوان یکی از مکان‌های مهم اشتغال‌زایی، درآمدزایی و ایجاد ظرفیت‌های مختلف اقتصادی در استان مطرح هستند و در بخش صادرات هم سهم بسزایی در داخل استان دارند».‌ مدیرعامل تعاونی شرق و آبزی‌پروران گرمابی استان مازندران از نقش درخور توجه ماهیگیران و آبزی‌پروران در اقتصاد مازندران می‌گوید و توضیح می‌دهد: «ما در استان مازندران حدود ۶۵ هزار تن تولید ماهی داریم. اگر متوسط قیمت ماهی را ۲۵۰ هزار تومان در نظر بگیریم -البته قیمت کپور حدود ۳۵۰ هزار تومان، آمور حدود ۵۰۰ هزار تومان و برخی انواع دیگر حدود ۲۰۰ هزار تومان است-‌ بالغ بر ۱۶ هزار میلیارد تومان درآمد حاصل از این تولید است که به اقتصاد استان کمک شایان توجهی می‌کند. اما اگر بخواهیم هزینه‌ و کمکی را که دولت در این حوزه متقبل می‌شود، بررسی کنیم، این رقم حتی به ۲۰ درصد این درآمد نمی‌رسد؛ آن‌هم در حالی که آبزی‌پروران تمام دارایی و سرمایه خود را در این شغل پرریسک هزینه کرده‌اند».‌

با این حال، ماهیگیرها می‌گویند که در ایران صنایع تبدیلی و تکمیلی چندانی برای فراوری محصولات آبزیان وجود ندارد و نسل جدید رغبت چندانی به خرید ماهی و میگو از بازارهای سنتی ندارند. آنها توضیح می‌دهند که در سراسر کشور، هزاران واحد قطعه‌بندی و بسته‌بندی مرغ و گوشت وجود دارد و ماجرا از این فراتر رفته و محصولات بسته‌بندی مرغ و گوشت روز به روز متنوع‌تر می‌شوند. به‌عنوان مثال فیله‌های زعفرانی یا فراوری‌شده برای انواع کباب یا مخلوط گوشت‌های مختلف و حتی گوشت خشک به بازار عرضه شده‌اند، ولی در ایران کارخانه چندانی برای فراوری ماهی وجود ندارد. به گفته تولیدکنندگان، در حالی که دولت برای مرغ و گوشت سال‌ها انواع یارانه مانند ارز ترجیحی، انواع کالابرگ و‌… پرداخت کرده و این اقلام را در سبد بن‌های خرید کارمندان و کارگران و حتی جیره غذایی ادارات و پادگان‌ها قرار داده است، هیچ‌گونه حمایت ویژه‌ای برای توسعه مصرف ماهی بین اقشار مختلف مردم و مدارس و دانشگاه‌ها انجام نداده است و سرانه مصرف ماهی در ایران به حدود یک‌سوم میانگین جهانی می‌رسد. تولیدکنندگان تأکید می‌کنند که در سراسر کشورهای جهان رستوران‌های ویژه غذای دریایی به صورت گسترده فعالیت دارند و انواع غذاهای دریایی که در رژیم غذایی سراسر جهان سرو می‌شود، عرضه می‌شود، ولی در ایران از توسعه و گسترش رستوران‌های دریایی حمایت خاصی نمی‌شود؛ آن‌هم در حالی که برخلاف انواع گوشت دام و مرغ، ماهی و آبزیان تنوع قیمت درخور توجهی دارند و برخی انواع ماهی قیمت‌های نسبتا ارزان‌تری از گوشت مرغ و گوشت قرمز دارند.

سرمایه‌گذاران بزرگ گرفتار مشکلات ریز و درشت

‌گرفتاری تولیدکنندگان آبزیان تنها به ماهیگیران و تولیدکننده‌های خرد روستایی ختم نمی‌شود. یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان ماهیان خاویاری در خاورمیانه که در مازندران فارم تولیدی دارد، از چالش‌های ریز و درشت تولیدکنندگان بزرگ می‌گوید.

قاسم موسوی‌ ‌از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آبزیان در ایران است. او به همراه برادرش دارایی‌های خود را در آمریکا فروخته‌اند تا در ایران سرمایه‌گذاری کنند. اما از سال ۱۴۰۰ تاکنون یعنی چیزی نزدیک به پنج سال است که گرفتار بوروکراسی‌های پیچیده اداری هستند. مساحت مزرعه پرورشی آنها حدود ۶۱ هزار متر‌مربع است که در آن ۲۷ فاز تولیدی تعریف شده است. با این حال، تاکنون ۱۷ فاز آن ساخته شده و تنها پنج فاز به بهره‌برداری رسیده است. موسوی

 می‌گوید: «این مزرعه تنها با برداشت ۱۰ لیتر در ثانیه آب چاه، توانسته ظرفیت تولید ۳۰۰ تن گوشت ماهیان خاویاری و ۱۰ تن خاویار را ثبت کند و در حال حاضر نیز تولید صد تن را با موفقیت محقق کرده است. البته پساب مزرعه تصفیه می‌شود و بار دیگر مورد استفاده قرار می‌گیرد. این سازگاری با محیط‌ زیست و بهره‌وری از آب، تقریبا در هیچ مزرعه کشاورزی دیگری در کشور به این شکل اجرا نشده‌، اما سنگ‌اندازی‌ها برای راه‌اندازی طرح فراوان بوده است».

او بیان می‌کند: بیش از ۶۰۰ میلیارد تومان از سرمایه شخصی خود را در سال‌های گذشته‌ بدون توقع حتی یک ریال تسهیلات در این طرح هزینه کردم، اما فرایند اداری و مقررات زائد کسب‌و‌کار به حدی طاقت‌فرسا بود که راه‌اندازی طرح عقب افتاد و تورم دو‌رقمی فزاینده سبب شد‌ هزینه اجرای طرح چند برابر شود. بنابراین من مجبور شدم آخرین دارایی‌های خود را برای راه‌اندازی کار بفروشم و این تأخیرها به جایی رسید که سرمایه شخصی به‌ سرعت رشد تورم نرسید و در حال حاضر مجبور شده‌ام درخواست تسهیلات برای پایان کار بدهم، ولی هنوز هیچ تسهیلاتی به طرح تعلق نگرفته است».‌

متولیان شیلات استان مازندران توضیح می‌دهند که در تلاش برای راه‌اندازی این طرح و رفع بوروکراسی‌های اداری هستند. اما فارغ از تمام این حرف‌ها و سخنان، تولیدکنندگان آبزیان، از ماهیگیران و تولیدکنندگان کوچک روستایی تا سرمایه‌گذاران بزرگ، زیر فشار مقررات سخت کسب‌و‌کار و فضای ناامن سرمایه‌گذاری، به سختی روزگار را می‌گذرانند.