جنگ بعدی خاورمیانه بین اسرائیل و ترکیه است؟

فرارو- روابط ترکیه و اسرائیل در سال‌های اخیر به‌طور فزاینده‌ای پرتنش شده و جنگ لفظی میان مقامات دو کشور، به‌ویژه از زمان آغاز جنگ غزه در سال ۲۰۲۳، شدت گرفته است. با این حال، به نظر می‌رسد این اختلافات اکنون از سطح تقابل‌های سیاسی فراتر رفته و به رقابتی گسترده‌تر در عرصه ژئوپلیتیکی خاورمیانه تبدیل شده است. 

به گزارش فرارو به نقل از اکونومیست، در تازه‌ترین نشانه از این تنش‌ها، یکی از وزرای اسرائیل در ۲۳ ژوئن مدعی شد که ترکیه، در کنار سوریه، جایگزین ایران به عنوان بزرگ‌ترین تهدید برای اسرائیل شده است. چند روز بعد، در ۲۸ ژوئن، اسرائیل با به رسمیت شناختن نسل‌کشی ارامنه توسط امپراتوری عثمانی در سال ۱۹۱۵، بر تنش‌های موجود افزود. 

در مقابل، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، بارها اقدامات اسرائیل در غزه را محکوم کرده و آن را «نسل‌کشی» خوانده است. او همچنین اخیراً هشدار داد که حملات هوایی اسرائیل در سوریه و لبنان، تهدیدی برای امنیت ترکیه محسوب می‌شود. در اوایل ماه ژوئن نیز وزیر کشور ترکیه ابراز امیدواری کرد که پس از قرار گرفتن بیت‌المقدس (اورشلیم) تحت کنترل ترکیه، به عنوان فرماندار این شهر منصوب شود. امپراتوری عثمانی تا سال ۱۹۱۷، به مدت چهار قرن بر بیت‌المقدس و فلسطین حکومت می‌کرد. 

به نوشته این گزارش، بخش قابل توجهی از این مواضع، جنبه مصرف داخلی دارد. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، که در ماه اکتبر با انتخابات روبه‌رو خواهد شد، تلاش می‌کند روایت «اسرائیلِ تحت محاصره» را حفظ کرده و بر ضرورت رهبری قدرتمند خود تأکید کند. از سوی دیگر، اردوغان نیز که احتمال دارد انتخابات ریاست‌جمهوری ترکیه در سال ۲۰۲۸ را زودتر برگزار کند، به یک «لولو» یا دشمن بزرگ‌نمایی‌شده نیاز دارد تا افکار عمومی را از مشکلات اقتصادی، از جمله تورم ۳۰ درصدی و نرخ‌های بالای بهره، منحرف کند. 

با وجود این، نگرانی‌های دو طرف صرفاً به رقابت‌های سیاسی محدود نمی‌شود. اسرائیل از گسترش حضور ترکیه در سوریه و همچنین توسعه همکاری‌های نظامی آنکارا با مصر، پاکستان و عربستان سعودی ابراز نگرانی می‌کند. در مقابل، ترکیه بر جنگ‌های اسرائیل در غزه، ایران و لبنان و همچنین همکاری این رژیم با گروه‌های مسلح کُرد تأکید دارد. 

آصلی آیدین‌تاش‌باش، پژوهشگر اندیشکده آمریکایی «بروکینگز»، در این باره می‌گوید: «سیاست‌گذاران ترکیه اسرائیل را مانعی در مسیر تک‌تک پرونده‌های خاورمیانه که در آن دخیل هستند، می‌دانند.» به نوشته گزارش، هرچند احتمال رویارویی مستقیم دو کشور همچنان اندک است، اما دیگر نمی‌توان آن را ناچیز دانست. 

بر اساس این گزارش، یکی از مهم‌ترین محورهای اختلاف، حمایت اسرائیل از گروه‌های مسلح کُرد در سوریه، عراق و ایران است. به نوشته این گزارش، طرح‌های آمریکا و اسرائیل برای مشارکت دادن نیروهای کُرد در جنگ، بدترین نگرانی‌های ترکیه را به واقعیت نزدیک کرد و گفته می‌شود مداخله مستقیم رجب طیب اردوغان نقش مهمی در متقاعد کردن دونالد ترامپ برای کنار گذاشتن این طرح داشته است. 

همزمان، توسعه همکاری‌های نظامی اسرائیل با یونان و قبرس نیز به یکی دیگر از عوامل تنش تبدیل شده است. این سه کشور همکاری‌های اطلاعاتی، رزمایش‌های دریایی و هوایی و همچنین برنامه‌ریزی برای حفاظت از زیرساخت‌های انرژی فراساحلی را گسترش داده‌اند. اسرائیل همچنین با فروش سامانه‌های راکت‌انداز دقیق به یونان و سامانه‌های پدافند هوایی به قبرس موافقت کرده است؛ در حالی که ترکیه همچنان بر ادعاهای خود نسبت به آب‌های مورد مناقشه شرق مدیترانه و میادین گازی این منطقه پافشاری می‌کند. 

اسرائیل سال‌هاست از حمایت ترکیه از حماس ناراضی است، اما در ماه‌های اخیر تمرکز اصلی نگرانی‌های خود را بر نقش آنکارا در سوریه قرار داده است. پس از به قدرت رسیدن جنبش احمد الشرع در سوریه، دولت جدید این کشور تلاش کرده روابط خود را با اسرائیل مدیریت کند، اما بسیاری از مقامات اسرائیلی سوریه را کشوری می‌دانند که به گفته آنان، تحت نفوذ گسترده ترکیه قرار گرفته است. به باور این مقامات، رهبران ترکیه نفوذ قابل توجهی بر دولت تحت رهبری احمد الشرع، فرمانده پیشین القاعده، اعمال می‌کنند. 

اگرچه از سال ۲۰۲۵ تنش‌های دو کشور در سوریه تا حدی کاهش یافته، اما احتمال درگیری همچنان پابرجاست. ترکیه در شمال سوریه و اسرائیل در جنوب این کشور حضور نظامی دارند، اما اهداف راهبردی آن‌ها متفاوت است. ترکیه خواهان شکل‌گیری دولتی قدرتمند در سوریه است، در حالی که اسرائیل ترجیح می‌دهد دولت دمشق ضعیف باقی بماند. اسرائیل طی این مدت صدها حمله علیه اهداف نظامی سوریه انجام داده است؛ از جمله حمله به پایگاه‌های هوایی که قرار بود در اختیار ترکیه قرار گیرند. با این حال، ارتباط مستمر میان نهادهای اطلاعاتی و نیروهای مسلح دو کشور تاکنون مانع از رویارویی مستقیم نظامیان ترکیه و اسرائیل شده است. 

این گزارش همچنین می‌نویسد که جنگ ایران موقعیت منطقه‌ای ترکیه را تقویت کرده است. آنکارا نقش خود را به عنوان میانجی میان تهران و واشنگتن تثبیت کرده، جایگاهش را در ناتو ارتقا داده و در عین حال، بدون حمایت از جنگ دونالد ترامپ، روابط مثبت خود با او را حفظ کرده است. ترکیه همچنین مذاکرات مربوط به یک پیمان امنیتی منطقه‌ای با مصر، پاکستان و عربستان سعودی را سرعت بخشیده است. 

طبق این گزارش، در مقابل، اسرائیل به اهداف خود در قبال ایران دست نیافته و از روابط نزدیک ترامپ با اردوغان و همچنین آمادگی واشنگتن برای همکاری با ترکیه در سوریه رضایت ندارد. پیشنهادهای مکرر ترامپ مبنی بر واگذاری مسئولیت مقابله با حزب‌الله به دولت سوریه، از نگاه اسرائیل به منزله فراهم کردن زمینه نفوذ بیشتر ترکیه در سوریه تلقی می‌شود. نزدیکان نتانیاهو می‌گویند کمتر موضوعی به اندازه این مسئله که ترامپ، اعتبار سقوط حکومت بشار اسد را به اردوغان نسبت می‌دهد، او را خشمگین کرده است؛ زیرا نتانیاهو معتقد است حملات اسرائیل به حزب‌الله زمینه‌ساز تحولات سوریه بوده است. 

یکی دیگر از نگرانی‌های اسرائیل، تلاش دوباره ترکیه برای خرید جنگنده‌های رادارگریز اف-۳۵ از آمریکاست. ترکیه حدود یک دهه پیش سفارش این جنگنده‌ها را ثبت کرده بود، اما واشنگتن پس از خرید سامانه دفاع هوایی اس-۴۰۰ از روسیه توسط آنکارا، در سال ۲۰۱۹ این قرارداد را متوقف کرد. با این حال، دونالد ترامپ اخیراً احتمال بازنگری در این تصمیم را مطرح کرده و در ۲۴ ژوئن گفته است: «احتمالاً کاری انجام خواهم داد که او را بسیار خوشحال کند.» 

برخی تحلیلگران معتقدند حملات لفظی اخیر اسرائیل علیه ترکیه، با هدف جلوگیری از فروش اف-۳۵ به آنکارا صورت می‌گیرد. سونر چاغاپتای، پژوهشگر «مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک»، در این زمینه می‌گوید: «اسرائیلی‌ها می‌دانند که ترامپ در حال آماده‌سازی مقدمات یک تحول بزرگ در پرونده اف-۳۵ است و آن‌ها می‌خواهند پیش‌دستانه مانع آن شوند.» 

با وجود افزایش تنش‌ها، دو کشور همچنان کانال‌های ارتباطی خود را حفظ کرده‌اند. ترکیه سفارت خود را در تل‌آویو و اسرائیل نیز سفارت خود را در آنکارا حفظ کرده‌اند، هرچند هر دو کشور در سال ۲۰۲۳ سفرای خود را فراخواندند. همچنین با وجود تحریم تجاری اعلام‌شده از سوی اردوغان، صادرات ترکیه همچنان از طریق کشورهای ثالث یا تشکیلات خودگردان فلسطین به اسرائیل ادامه دارد و نفت جمهوری آذربایجان و شمال عراق نیز همچنان از طریق بندر جیحان ترکیه به اسرائیل منتقل می‌شود. 

این گزارش در پایان به نگرانی اسرائیل از آینده رهبری ترکیه نیز اشاره می‌کند. به نوشته گزارش، مقامات اسرائیلی هاکان فیدان، وزیر امور خارجه و رئیس پیشین سازمان اطلاعات ترکیه، را که از او به عنوان جانشین احتمالی اردوغان یاد می‌شود، سیاستمداری به‌شدت ضداسرائیلی می‌دانند و مدعی هستند که او روابط نزدیکی با ایران دارد. یکی از تحلیلگران اطلاعاتی اسرائیل نیز او را «خطرناک‌ترین فرد برای اسرائیل در منطقه» توصیف کرده است. 

در پایان گزارش تأکید شده است که هرچند وقوع درگیری آشکار میان اسرائیل، نزدیک‌ترین متحد آمریکا در منطقه، و ترکیه، دومین ارتش بزرگ ناتو، همچنان بعید به نظر می‌رسد، اما تحولات سال‌های اخیر نشان داده‌اند که جنگ‌هایی که زمانی غیرقابل تصور به نظر می‌رسیدند نیز می‌توانند به واقعیت تبدیل شوند؛ موضوعی که بر حساسیت این رقابت منطقه‌ای افزوده است.