آیا توقف «پروژه آزادی» مسیر توافق تهران و واشنگتن را هموار می‌کند؟

 فرارو- عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز چهارشنبه اعلام کرد که تهران در مذاکرات با واشنگتن درباره پایان‌دادن به جنگ جاری در خاورمیانه، تنها توافقی را خواهد پذیرفت که «عادلانه و جامع» باشد؛ موضعی که هم‌زمان با ادعای دونالد ترامپ درباره تحقق «پیشرفتی بزرگ» در مسیر گفت‌وگوها مطرح شد.

به گزارش فرارو، رسانه‌های ایرانی گزارش دادند عراقچی پس از دیدار با وانگ یی، وزیر خارجه چین، در پکن تأکید کرده است که جمهوری اسلامی در روند مذاکرات، از «حقوق و منافع مشروع» خود دفاع خواهد کرد. او گفت: «ما تمام تلاش خود را برای حفاظت از حقوق و منافع مشروع خود در مذاکرات به کار خواهیم گرفت و جز توافقی عادلانه و جامع را نخواهیم پذیرفت.» با این حال، وزیر خارجه ایران به‌طور مستقیم به پیشنهاد آمریکا درباره تعلیق عملیات نظامی برای همراهی کشتی‌ها در تنگه هرمز اشاره نکرد؛ پیشنهادی که ترامپ پیش‌تر آن را بخشی از تلاش‌ها برای هموارکردن مسیر توافق میان دو طرف معرفی کرده بود.

تعلیق عملیات «پروژه آزادی»؛ گامی تاکتیکی برای توافق نهایی

این تحولات در حالی رخ می‌دهد که تنش‌ها پیرامون تنگه هرمز همچنان در سطحی بالا ادامه دارد؛ گذرگاهی راهبردی که از زمان آغاز درگیری‌ها در ۲۸ فوریه، عملاً به کانون بحران تبدیل شده است. آشفتگی در این مسیر حیاتی، اختلال در حدود ۲۰ درصد از عرضه نفت جهان را در پی داشته و بازارهای انرژی را با شوک تازه‌ای روبه‌رو کرده است.

ترامپ در شبکه‌های اجتماعی نوشت که درباره تعلیق موقت عملیات «پروژه آزادی» برای همراهی کشتی‌ها، هم‌زمان با حفظ محاصره، یک «توافق متقابل» حاصل شده است؛ اقدامی که به گفته او با هدف ایجاد فرصت برای رسیدن به توافق نهایی انجام می‌شود. پس از این اظهارات، بازار نفت واکنشی فوری نشان داد. بهای نفت خام برنت با کاهش ۱.۲ درصدی به ۱۰۸ دلار و ۶۰ سنت در هر بشکه رسید و نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با افتی مشابه، تا ۱۰۱ دلار و ۶ سنت پایین آمد.

کاخ سفید تاکنون درباره جزئیات آنچه ترامپ از آن به‌عنوان پیشرفت یاد کرده، یا درباره مدت زمان تعلیق عملیات نظامی، واکنشی فوری نشان نداده است. در مقابل، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا و شماری از مقام‌های دولت این کشور تأکید کرده‌اند که نباید اجازه داد ایران کنترل رفت‌وآمد دریایی در تنگه هرمز را در دست بگیرد؛ تنگه‌ای که از مهم‌ترین مسیرهای تجارت جهانی نفت به شمار می‌رود.

با وجود آتش‌بس شکننده‌ای که چهار هفته پیش برقرار شد، فضای بحران همچنان بر منطقه سایه انداخته و هشدارهای اقتصادی درباره پیامدهای جنگ بر بازارهای جهانی ادامه دارد. مدیر صندوق بین‌المللی پول هشدار داده است که حتی اگر این درگیری فوراً متوقف شود، آثار اقتصادی آن ممکن است برای از میان رفتن کامل، سه تا چهار ماه زمان نیاز داشته باشد.

این روند در شرایطی دنبال می‌شود که دولت آمریکا، با نزدیک‌شدن انتخابات میان‌دوره‌ای، زیر فشارهای سیاسی داخلی قرار دارد و افزایش قیمت انرژی نیز به یکی از دغدغه‌های اصلی رأی‌دهندگان تبدیل شده است. واشنگتن می‌گوید هدف عملیات‌هایش مقابله با آن چیزی است که تهدیدهای ایران در ارتباط با برنامه هسته‌ای و موشکی و حمایت تهران از متحدان منطقه‌ای خود می‌خواند. در مقابل، تهران حملات مخالفان خود را نقض آشکار حاکمیت ملی ایران می‌داند و بر حق خود برای توسعه برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز از جمله غنی‌سازی، تأکید دارد.

تعلیق ناگهانی «پروژه آزادی»؛ ترامپ میان دیپلماسی، محاصره و تهدید نظامی

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در اقدامی غافلگیرکننده و کمتر از ۴۸ ساعت پس از تصویب «عملیات آزادی»، به‌صورت یک‌جانبه از کاخ سفید اعلام کرد اجرای این عملیات تعلیق شده است؛ عملیاتی که او در پایان هفته گذشته از آغاز آن خبر داده بود و قرار بود از ابتدای هفته وارد مرحله اجرایی شود. ترامپ در شبکه اجتماعی خود نوشت که تعلیق «پروژه آزادی» به درخواست پاکستان و چند کشور دیگر انجام شده است؛ با این حال تأکید کرد محاصره اعمال‌شده علیه ایران همچنان پابرجا خواهد ماند.

واشنگتن در رویدادی کم‌سابقه در یک روز شاهد دو نشست خبری از سوی دو مقام ارشد دولت ترامپ بود؛ نخست پیت هگست، وزیر دفاع، در مقر وزارت دفاع آمریکا با خبرنگاران گفت‌وگو کرد و سپس مارکو روبیو، وزیر خارجه، در سالن کنفرانس‌های خبری کاخ سفید پشت تریبون رفت. هگست در گفت‌وگو با خبرنگاران پنتاگون، پیام‌های دولت برای افکار عمومی داخلی آمریکا را تکرار کرد و بار دیگر گفت نیروهای آمریکایی در عملیات نظامی علیه ایران به همه اهداف خود دست یافته‌اند. او همچنین تلاش کرد میان دو عملیات، هم از نظر نظامی و هم از نظر زمانی، مرزی روشن ترسیم کند. به گفته هگست، عملیات «خشم حماسی» پایان یافته و آتش‌بس مربوط به آن همچنان برقرار است. او در عین حال تأکید کرد که ایالات متحده تمایلی به بازگشت دوباره به جنگ ندارد.

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا در جمع خبرنگاران کاخ سفید بار دیگر بر مواضع پیت هگست تأکید گذاشت. او گفت «پروژه آزادی» از عملیات نظامی نخست جداست و هر یک از این دو عملیات، ماهیت و اهداف خاص خود را دارد. روبیو تصریح کرد ایالات متحده عملیات جنگی خود در ایران را پایان داده و اکنون از طریق «پروژه آزادی» وارد مرحله‌ای دفاعی شده است. به گفته وزیر خارجه آمریکا، دو نوع عملیات متفاوت وجود دارد: عملیات پیشین که همان‌گونه که ترامپ بارها اعلام کرده و در نامه خود به قانون‌گذاران به کنگره اطلاع داده بود، پایان یافته و ماهیتی تهاجمی داشته است؛ و «پروژه آزادی» که در شکل کنونی خود، عملیاتی دفاعی از سوی نیروهای آمریکایی مستقر در آب‌های خلیج فارس و نزدیکی بنادر ایران به شمار می‌رود.

کارشناسان حقوقی در واشنگتن، اظهارات پیت هگست و مارکو روبیو را بخشی از راهبردی حساب‌شده از سوی کاخ سفید ارزیابی کرده‌اند؛ راهبردی که بر تفکیک دو عملیات از نظر مسیر، ماهیت و پیامدهای حقوقی استوار است و هم‌زمان تلاش می کند بر جنبه دفاعی عملیات جدید تأکید کند. به باور این کارشناسان، این انتخاب کاملاً هدفمند است؛ زیرا نشان می‌دهد کاخ سفید در مرحله کنونی تلاش می کند از هرگونه برخورد تازه با کنگره پرهیز کند. از همین رو، دولت آمریکا بر این نکته پافشاری می‌کند که عملیات جنگی تازه‌ای در ایران در جریان نیست و اقدامات فعلی صرفاً ماهیتی دفاعی در تنگه هرمز دارد.

تفاهم یک‌صفحه‌ای در آستانه تولد؛ واشنگتن و تهران در نزدیک‌ترین نقطه به توافق

مقام‌های آمریکایی و منابع آگاه به وب‌سایت «اکسیوس» گفته‌اند کاخ سفید بر این باور است که دستیابی به توافقی اولیه با ایران بر سر یک یادداشت تفاهم کوتاه و یک‌صفحه‌ای، بیش از هر زمان دیگری در دسترس قرار گرفته است؛ تفاهم‌نامه‌ای که هدف فوری آن پایان‌دادن به جنگ جاری و ترسیم چارچوبی برای مذاکرات هسته‌ای گسترده‌تر در مرحله بعد خواهد بود.

به گفته این منابع، انتظار می‌رود ایران ظرف ۴۸ ساعت آینده پاسخ‌های خود را به چند محور اصلی این طرح ارائه کند. هنوز توافق نهایی میان دو طرف حاصل نشده است، اما گفت‌وگوها اکنون به «نزدیک‌ترین نقطه از زمان آغاز جنگ» رسیده‌اند؛ نقطه‌ای که می‌تواند مسیر بحران را از میدان جنگ به میز مذاکره منتقل کند. بر اساس فرمول پیشنهادی، ایران متعهد خواهد شد غنی‌سازی اورانیوم را متوقف کند و در مقابل، ایالات متحده با رفع تحریم‌های اعمال‌شده علیه تهران، آزادسازی میلیاردها دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران و کاهش محدودیت‌های رفت‌وآمد در تنگه هرمز موافقت خواهد کرد.

مذاکرات بر سر این یادداشت تفاهم ۱۴ ماده‌ای میان استیو ویتکاف و جرد کوشنر و مقام‌های ایرانی، از مسیر کانال‌های مستقیم و غیرمستقیم در جریان است. بر پایه پیشنهاد کنونی، این تفاهم‌نامه پایان جنگ و آغاز یک دوره ۳۰ روزه مذاکره را اعلام خواهد کرد؛ دوره‌ای که هدف آن دستیابی به توافقی تفصیلی درباره برنامه هسته‌ای ایران، سازوکار بازگشایی تنگه هرمز و روند رفع تحریم‌های آمریکا است. در جریان این دوره ۳۰ روزه، انتظار می‌رود محدودیت‌های کشتیرانی در تنگه هرمز به‌تدریج برداشته شود و در مقابل، محاصره دریایی آمریکا نیز به‌صورت مرحله‌ای کاهش یابد؛ موضوعی که یک مقام آمریکایی آن را تأیید کرده است. مقام دیگری نیز گفته است در صورت شکست مذاکرات، نیروهای آمریکایی این توانایی را خواهند داشت که محدودیت‌ها را دوباره اعمال کنند یا عملیات نظامی را از سر بگیرند.

یکی از مهم‌ترین نقاط اختلاف همچنان مدت زمان تعلیق غنی‌سازی اورانیوم است. به گفته منابع آگاه، پیشنهادهای مطرح‌شده میان ۱۲ تا ۱۵ سال در نوسان است؛ در حالی که ایران دوره‌ای حداکثر پنج‌ساله را پیشنهاد کرده و ایالات متحده خواهان دوره‌ای تا ۲۰ سال است. واشنگتن همچنین تلاش می‌کند بندی را در توافق بگنجاند که در صورت نقض تعهدات از سوی ایران، امکان تمدید دوره تعلیق را فراهم کند. در مقابل، پس از پایان این دوره، به تهران اجازه داده شود اورانیوم را تا سطح ۳.۶۷ درصد غنی‌سازی کند.

به گفته یک مقام آمریکایی، ایران در چارچوب این تفاهم متعهد خواهد شد برای دستیابی به سلاح هسته‌ای تلاش نکند و هیچ فعالیتی در مسیر تسلیحاتی‌کردن برنامه هسته‌ای خود توسعه ندهد. هم‌زمان، محدودیت‌های بیشتری بر فعالیت تأسیسات هسته‌ای زیرزمینی ایران نیز در حال بررسی است. در کنار این تعهدات، ایران تحت نظامی تقویت‌شده از بازرسی‌های هسته‌ای قرار خواهد گرفت؛ نظامی که شامل بازدیدهای ناگهانی بازرسان سازمان ملل نیز می‌شود. در مقابل، تحریم‌های آمریکا به‌تدریج برداشته خواهد شد و دارایی‌های مسدودشده ایران آزاد می‌شود. منابع آگاه همچنین گفته‌اند ایران ممکن است با انتقال ذخایر اورانیوم با غنای بالا به خارج از کشور موافقت کند؛ خواسته‌ای کلیدی از سوی آمریکا که تهران پیش‌تر آن را رد کرده بود. در میان سناریوهای مطرح، حتی گزینه انتقال این ذخایر به ایالات متحده نیز بررسی شده است.

ترامپ و رؤیای «گلوله جادویی» در برابر ایران

روزنامه «نیویورک تایمز» گزارش داده است که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در پرونده پیچیده و بحرانی ایران، به‌دنبال نوعی «گلوله جادویی» است؛ راهکاری سریع و تعیین‌کننده که بتواند برای او پیروزی‌ای قاطع بسازد و بن‌بست فرسایشی واشنگتن با تهران را به سود کاخ سفید پایان دهد. ترامپ اکنون تلاش می کند با تشدید فشار اقتصادی بر ایران، تهران را به پذیرش امتیازهای بزرگ وادار کند؛ اما واقعیت‌های میدانی و سیاسی نشان می‌دهد رسیدن به هرگونه توافق، بدون ارائه یک سازش سیاسی گسترده و قابل‌قبول برای دو طرف، بسیار دشوار خواهد بود.

تحلیلگران سیاسی می‌گویند باور ترامپ به اینکه فشارهای اقتصادی و تاکتیک‌های حداکثری بتواند تهران را به تسلیم وادارد، بر پایه‌ای لرزان استوار است. به باور آنان، این نگاه از سوءبرداشتی عمیق درباره سازوکار تصمیم‌گیری در ایران و توان نظام برای سازگاری بلندمدت با فشارهای خارجی حکایت می‌کند. در سوی مقابل، رهبری ایران بر این باور است که در این رویارویی همچنان برگه‌هایی از قدرت در اختیار دارد. تهران همچنین روی توان خود برای تاب‌آوری در برابر فشارها حساب باز کرده است؛ آن هم برای مدتی که ممکن است از آستانه تحمل ترامپ در برابر پیامدهای افزایش قیمت جهانی انرژی طولانی‌تر باشد.

علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران، این رفتار را تلاشی ناکام برای احضار یک پیروزی جادویی توصیف می‌کند. او می‌گوید ترامپ همواره چنین می‌پندارد که «تنها یک گام» تا تحقق پیروزی فاصله دارد؛ تصوری که در پرونده ایران می‌تواند بیش از آنکه راهگشا باشد، به تداوم بن‌بست منجر شود. واعظ تأکید می‌کند اعمال فشار بدون باز گذاشتن دریچه‌ای واقعی برای مذاکره، «تمرینی بی‌حاصل» است. به گفته او، تهران تسلیم را نخواهد پذیرفت؛ بلکه به‌دنبال توافقی است که بر پایه منافع متقابل شکل بگیرد، نه توافقی که معنای آن تسلیم مطلق ایران باشد.

در همین چارچوب، سوزان مالونی، کارشناس مسائل ایران در مؤسسه بروکینگز، نسبت به این تصور که زمان لزوماً به سود واشنگتن عمل می‌کند، تردید جدی دارد. او تأکید می‌کند اقتصاد ایران در برابر شوک‌های تاریخی، انعطاف‌پذیری استثنایی از خود نشان داده و بارها توانسته است با شرایط سخت و محدودیت‌های شدید کنار بیاید. مالونی همچنین می‌گوید نظام ایران از محرک‌های سیاسی سنتی‌ای که ممکن است یک حکومت را به سمت سازش سریع سوق دهد، چندان تأثیر نمی‌پذیرد. به بیان دیگر، فشار اقتصادی الزاماً به تصمیم سیاسی مورد انتظار واشنگتن منتهی نمی‌شود.

صنم وکیل، از اندیشکده چتم هاوس، رویارویی کنونی میان واشنگتن و تهران را آزمونی واقعی برای سنجش اراده‌ها می‌داند. او به نبود کامل تفاهم فرهنگی و سیاسی میان دو طرف اشاره می‌کند؛ دو طرفی که نه‌تنها منافع متفاوتی دارند، بلکه با زبان‌های دیپلماتیک متناقض سخن می‌گویند. صنم وکیل با صراحت می‌گوید ترامپ انگیزه‌های واقعی ایرانی‌ها را درک نمی‌کند. از نگاه او، تصمیم‌های حاکمیتی در ایران بر پایه شاخص‌های کلان اقتصادی گرفته نمی‌شود؛ زیرا اگر چنین بود، تهران سال‌ها پیش با واشنگتن به توافق رسیده بود.