حمله به مسجد اعظم زنجان؛ نماد هویت مذهبی و فرهنگی زیر آوار جنگ/ دشمنان باورها و فعالیت‌های دینی و اجتماعی مردم را نشانه گرفتند

عارف معزی _ در حالی که ابتدا از«آسیب محدود به بخش اداری» سخن گفته شد، گزارش‌های بعدی از خسارت به حسینیه، مناره‌ها و مهمان‌سرا حکایت داشت؛ ابعادی که این حادثه را از یک رخداد صرفاً محلی فراتر می‌برد و آن را به موضوعی ملی درباره حفاظت از میراث مذهبی و فرهنگی تبدیل می‌کند.

صبح روز گذشته، رسانه‌های داخلی ایران از وقوع یک حمله هوایی گسترده در شهر زنجان خبر دادند که یکی از مهم‌ترین اماکن مذهبی این شهر، مسجد جامع زنجان را هدف قرار داد. بر اساس گزارش‌های رسمی استان، این حمله که ظاهراً از سوی نیروهای آمریکایی و اسرائیلی انجام شده، علاوه بر بخش اداری مسجد و ساختمان‌های اطراف، به قسمت‌های حساس‌تر از جمله حسینیه، مهمانسرا و بخش‌های مذهبی اثر نیز آسیب جدی رسانده است. بر اساس آخرین برآوردها، تا صبح پس از حمله، پیکر سه شهید از زیر آوار بیرون آورده شده و بیش از ۱۲ تن نیز زخمی گزارش شده‌اند که تیم‌های امدادی هلال‌احمر و اورژانس مشغول انتقال آنان به مراکز درمانی هستند.

آنچه در ابتدا مقامات محلی و برخی رسانه‌ها به عنوان «آسیب محدود به بخش اداری مسجد» توصیف کردند، با گذشت دقایقی روشن شد که آسیب‌ها بسیار فراتر از بخش اداری بوده و بخش‌هایی از حسینیه و مناره‌های تاریخی و مهمانسراها نیز تحت تأثیر قرار گرفته‌اند. این تضاد در اطلاع‌رسانی، نگرانی‌هایی را در سطح ملی درباره نادیده گرفته شدن خسارت‌ های حقیقی به اماکن دینی و فرهنگی ایجاد کرده است؛ خسارت‌هایی که در نگاه بسیاری از ناظران می‌تواند در چارچوب جنایت جنگی برابر قوانین بین‌المللی شناخته شود.

مسجد اعظم زنجان؛ تاریخ، هویت و جایگاه فرهنگی

مسجد جامع زنجان، که در محافل مذهبی و فرهنگی کشور یکی از بناهای شاخص محسوب می‌شود، ریشه‌ای عمیق در تاریخ و زندگی مردمی این شهر دارد. این مسجد که به نام‌های مسجد سید و مسجد سلطانی نیز شناخته می‌شود، در سال ۱۸۲۶ میلادی (۱۲۴۲ هجری قمری) در دوران قاجار ساخته شده و در ۳۰ آوریل ۱۹۶۳ میلادی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

ساختار معماری مسجد اعظم زنجان از نمونه‌های برجسته سبک قاجاری است، با صحن وسیع، ایوان‌های چهارگانه، تزئینات کاشی‌کاری دوره قاجار و بخش‌های آموزشی که طلاب در آن به تحصیل می‌پرداختند. این مسجد همچنین دارای بخش‌های متعدد برای نماز و عبادت، مدرسه دینی و مهمانسرا بوده و در کنار اینها، میادین مذهبی شهر را در مناسبت‌های دینی شکل داده است.

اما مسجد اعظم زنجان فقط یک بنای تاریخی نیست؛ این مکان، نماد هویتیِ مذهبی و فرهنگی مردم زنجان و حتی شیعیان ایران است. در طول سال‌ها، این مسجد یکی از اصلی‌ترین مکان‌ها برای برگزاری مناسبت‌های مذهبی بویژه در ماه محرم بوده است، زمانی که جمعیت زیادی از سراسر استان و حتی از شهرهای دیگر کشور برای حضور در مراسم عزاداری و مناسک آیینی به این مسجد می‌آمدند. در این ایام، مسجد اعظم زنجان نقش مرکز تجمع مردم برای سوگواری و تبیین پیام عاشورا داشته است و بسیاری از مراسم مرتبط با هشتم محرم در این مکان برگزار می‌شد. گرچه اطلاعات رسمی درباره ثبت جهانی این مراسم فراهم نیست، اما در سطح منطقه بارها طرح‌هایی برای ثبت ملی و حتی جهانی‌کردن مراسم و آیین‌های مرتبط با این مسجد مطرح شده است.

این مسجد به دلیل موقعیتش در بافت قدیم شهر و همجواری‌اش با بازار زنجان و مرکز زندگی شهری، نقش مهمی در پیوند میان زندگی روزمره، مذهب و فرهنگ اجتماعی مردم داشته است. حضور پیوسته مردم در مناسبت‌های مختلف، از نماز جمعه گرفته تا مراسم‌های سوگواری، باعث شده این بنا فراتر از یک اثر تاریخی صرف شود و به یک پدیده اجتماعی و فرهنگی زنده تبدیل گردد.

آسیب دیدن یک میراث فرهنگی؛ پیامدهای انسانی و فرهنگی حمله

حمله اخیر نه فقط خسارت به ساختمان یک مسجد را در پی داشته، بلکه به نظر می‌رسد پیامی بزرگ‌تر نسبت به جامعه مذهبی و فرهنگی ایران بوده است. مسجد جامع زنجان، با اهمیت مذهبی عمیق و نقش محوری در مناسبت‌های محرم، در روحیه مردم این شهر جایگاه ویژه‌ای دارد که ضربه خوردن چنین بنایی می‌تواند به واکنش‌های گسترده اجتماعی منجر شود.

در روزهای اخیر مقامات دولتی و محلی نیز تاکید کرده‌اند که حمله به اماکن مذهبی و آثار فرهنگی علاوه بر جنبه نظامی، می‌تواند مصداق نقض آشکار قوانین بین‌المللی بشردوستانه محسوب شود. درگیری‌هایی که باعث هدف قرار گرفتن اماکن غیرنظامی می‌شوند معمولاً در سطح حقوق بین‌الملل به دلیل «نسبت مستقیم میان محل تجمع مردم و ارزش فرهنگی آن» به عنوان جنایت جنگی تلقی می‌شوند، بخصوص وقتی بناهای مذهبی و فرهنگی آسیب می‌بینند.

این نگرانی در حالی مطرح می‌شود که گزارش‌های بین‌المللی درباره جنگ کنونی نیز تاکید کرده‌اند که حملات آمریکا و اسرائیل به اماکن غیرنظامی‌،احیاناً بدون تمایز کافی میان اهداف نظامی و غیرنظامی، باعث خسارات گسترده‌ای شده‌اند که می‌توانند در چارچوب حقوق بشر و قوانین جنگی مورد بررسی قرار گیرند. بر اساس یک گزارش تازه که جمع‌آوری داده‌ها از منابع حقوقی و گروه‌های مدافع حقوق بشر را بررسی می‌کند،هزاران غیرنظامی ایران از جمله کودکان و زنان درحملات اخیر کشته یا زخمی شده‌اند و آسیب به زیرساخت‌های غیرنظامی مانند مدارس و مراکز فرهنگی نیز ثبت شده است، که پیامد آن افزایش تبعات روانی و اجتماعی در جامعه ایران است.

این حمله در متن یک جنگ گسترده‌تر

حمله به مسجد جامع زنجان بخشی از مجموعه عملیات‌های نظامی گسترده‌ای است که طی هفته‌های اخیر در نقاط مختلف ایران گزارش شده است. بر اساس داده‌های منتشرشده، حملات هوایی در برخی شهرها منجر به کشته و زخمی شدن ده‌ها نفر شده‌اند، از حمله به واحدهای مسکونی در زنجان گرفته تا آسیب به مدارس و سایر زیرساخت‌های غیرنظامی.

این حملات، که مقامات ایرانی آن‌ها را «عملیات تجاوزکارانه» و غالباً نقض قوانین بین‌المللی توصیف کرده‌اند، موجب شده بحث‌های گسترده‌ای درباره لزوم حفاظت از اماکن مذهبی، فرهنگی و غیرنظامی مطرح شود. از منظر حقوق بین‌الملل، هدف قرار دادن اماکن مذهبی به ویژه در زمانی که محل تجمع مردم است، می‌تواند برچسب جنایت جنگی بگیرد.

واکنش جامعه و آینده میراث فرهنگی مسجد

پس از انتشار گزارش‌های اولیه درباره حمله به مسجد جامع زنجان، واکنش‌های گسترده‌ای از سوی مردم، مقامات فرهنگی و روحانیون در استان و کشور به گوش رسید. بسیاری با انتشار بیانیه‌ها و پیام‌های تسلیت، از لزوم رسیدگی به خسارات فرهنگی و حمایت از بازسازی مسجد سخن گفتند. این واکنش‌ها نشان‌دهنده عمق وابستگی جامعه به این بنای مذهبی ـ فرهنگی است که سال‌ها حضور انسان‌ها، آیین‌ها و مناسبات اجتماعی را در خود ثبت کرده است.

بازسازی چنین مکانی که تاریخی بیش از دو قرن دارد، نه‌فقط نیازمند منابع مالی، بلکه نیازمند توجه جدی سازمان‌های میراث فرهنگی داخل و شاید بین‌المللی است. بسیاری از کارشناسان معتقدند میراث فرهنگی، به ویژه در زمان درگیری‌ها، باید تحت حمایت ویژه قرار گیرد تا ارزش‌های هویتی و معنوی جوامع حفظ شود.

میراثی زیر آوار جنگ

حمله به مسجد جامع زنجان، ابعاد بسیار فراتر از یک واقعه نظامی ساده دارد. این حادثه نه‌فقط به یک اثر تاریخی و فرهنگی ضربه زده، بلکه به باورها و فعالیت‌های دینی و اجتماعی مردم زنجان نیز لطمه وارد کرده است. این مسجد با سابقه بیش از دو قرن، نقش مهمی در مناسک مذهبی، به ویژه مراسم محرم و سوگواری‌ها داشته و آسیب دیدن آن می‌تواند نمادی از پیامدهای گسترده‌تر جنگ برای میراث فرهنگی و اجتماعی جوامع تلقی شود.

پرسشی که اکنون مطرح می‌شود این است که در مواجهه با چنین حملاتی، جامعه جهانی و سازمان‌های بین‌المللی چگونه می‌توانند از حفاظت و بازسازی اماکن مذهبی و فرهنگی حمایت کنند تا این نمونه‌های ارزشمند هویتی همچنان پابرجا بمانند و خاطره جمعی و معنوی مردم حفظ شود.

2323